Güvercin

Güvercin size uygun mu?

Güvercin tek bir ırk değil; kaya güvercininden evcilleştirilmiş, yüzlerce ırkı olan bir türdür. Türkiye'de taklacı, dönek, posta (yuva dönüş) güvercinleri ve süs ırkları yaygın olarak beslenir; ayrıca sokaktan yaralı ya da yavru halde alınan güvercinler de evlere girer. Bu rehber, ırkı ne olursa olsun evde veya kümeste güvercin bakımının temellerini anlatır.

Güvercin sakin, zeki ve sahibine bağlanabilen bir kuştur. Ama bir kafes kuşu gibi düşünülmemelidir: uçmaya, sürüye ve düzenli temizlenen geniş bir alana ihtiyaç duyar, bolca toz ve dışkı üretir.

İyi bakılan evcil bir güvercin ortalama 11 yıl civarı yaşayabilir; bazı bireylerin çok daha uzun yaşadığı bildirilmiştir. Sokak güvercinlerinin ortalama ömrü ise sadece birkaç yıldır.

Sahiplenmeden önce

Önemli: Türkiye'de kanatlı hayvanlarla ilgilenen veteriner sayısı sınırlıdır. Güvercin bakabilen bir veteriner veya kliniği önceden bulun.

• Kaynak: Güvercin derneklerinden, bakamadığı için kuşlarını devreden yetiştiricilerden veya kuş kurtarma gönüllülerinden sahiplenebilirsiniz. Ayağında halka olan güvercin genellikle bir sahibi olan evcil kuştur; bulduysanız halka numarasıyla sahibine ulaşmayı deneyin.
• Sokakta bulunan güvercin: Yaralı veya yuvadan düşmüş kuşa yardım etmek iyi bir davranıştır; ama sağlıklı bir sokak güvercinini yakalayıp kümese kapatmak ona iyilik değildir. Yabani kaya güvercini Tarım ve Orman Bakanlığının yaban hayvanları listesinde yer alır; bu nedenle doğadaki güvercinleri yakalamadan önce yasal durumu DKMP il şube müdürlüğüne sorun.
• Evcil ırkı sokağa bırakmak: Süs ve taklacı ırkları dışarıda yırtıcılara, açlığa ve hastalığa karşı savunmasızdır. Bakamayacağınız güvercini salıvermek yerine yeni bir sahip bulun.
• Yeni kuş karantinası: Mevcut kuşlarınıza katmadan önce en az birkaç hafta ayrı tutun ve veteriner kontrolünden geçirin. Güvercin hastalıkları kümeste çok hızlı yayılır.
• Apartman ve çevre: Çatı veya balkonda kümes kurmadan önce yönetim planını ve komşularınızı göz önünde bulundurun.

Karakter ve sosyal ihtiyaçlar

Güvercinler 20'yi aşan sürüler halinde yaşamayı tercih eden topluluk kuşlarıdır. Çiftler genellikle ömür boyu birlikte kalır ve birbirlerine sadıktır. Yalnız tutulan güvercinlerin depresyona daha yatkın olduğu bildirilmektedir.

Tek güvercin besliyorsanız, kuş sizi sürü arkadaşı olarak görür ve günün önemli bir bölümünü sizinle geçirmek ister. Bunu sağlayamıyorsanız bir çift daha doğru olur.

Eve dönüş içgüdüsü: Posta güvercinleri, muhtemelen dünyanın manyetik alanını algılayarak çok uzak mesafelerden yuvalarına dönebilir. Bu güçlü bağ nedeniyle yeni bir kümese getirilen yetişkin güvercin, serbest bırakıldığında eski evine uçmaya çalışabilir.

Üreme: Güvercinler yılda 2-4 kez yavru çıkarabilir; kuluçka yaklaşık 18 gün, yavruların yuvada kalma süresi 4-6 haftadır. Erkek-dişi bir arada tutulursa kuş sayısı hızla artar; üretim istemiyorsanız yumurtaları sahte yumurtayla değiştirmek yaygın bir yöntemdir.

Kümes ve yaşam alanı

Dış mekân kümesi:

• Kuru, iyi havalandırılan ama cereyan almayan, yağmur ve kuzey rüzgârından korunaklı bir yapı.
• Güvercinler yuvarlak değil düz tüneklerde rahat eder; her kuşa ayrı raf veya tünek bölmesi ayırın.
• Kedi, sansar, fare ve yırtıcı kuşlara karşı sağlam tel ve kapı.
• Türkiye yazında çatı kümeslerinin aşırı ısınması ciddi bir risktir; gölgelik, havalandırma ve bol su sağlayın.
• Dışkı ve dökülen tüy düzenli temizlenmeli; kirli ve nemli kümes solunum hastalıklarının ve parazitlerin başlıca kaynağıdır.

Ev içi bakım:

• Bir çift için çift bölmeli büyük kafes ya da çok büyük bir köpek kafesi, yere düz tünekler.
• Her gün kafes dışında güvenli bir odada uçma ve yürüme zamanı.
• Kaliteli bir hava filtresi: Güvercin tozunu solumak insanlarda akciğer hastalığına yol açabilir.
• Yarış (posta) güvercinleri ev içi yaşama iyi uyum sağlamaz.

Banyo: Güvercinler yıkanmayı sever; haftada birkaç kez sığ ve geniş bir su kabı koyun.

Beslenme

• Temel yem: Güvercinler için hazırlanmış kaliteli tahıl-baklagil karışımı veya pelet. Sadece buğday ya da ekmek yetersizdir.
• Öğün düzeni: Sabah, akşama kadar bitecek miktarda yem verin; ertesi sabah taze yem koyun. Kuş başına birkaç yemek kaşığıyla başlayıp artan yeme göre azaltarak doğru miktarı bulun.
• Kum (grit): Tane yem yiyen güvercinlerin taşlığında öğütme için kum gerekir; ölçülü verin.
• Kalsiyum: Özellikle üreme dönemindeki dişiler ve ev içinde tutulan kuşlar için ezilmiş istiridye kabuğu veya kalsiyum takviyesi.
• Vitamin-mineral: Kuşlara uygun takviyeyi suya değil yeme karıştırarak verin; aynı anda birden fazla takviye kullanmayın.
• Sebze: Haftada birkaç kez havuç, brokoli, bezelye, karahindiba, ıspanak (az), dolmalık biber; küçük parçalar halinde.
• Su: Her zaman temiz ve bol; kap her gün yıkanmalı.

Kaçınılacaklar: ekmek ve simit gibi insan yiyecekleri (besleyici değildir), avokado, çikolata, tuzlu ve yağlı yiyecekler.

Sağlık ve yaşam süresi

Güvercinlerde hastalık, özellikle kalabalık kümeslerde hızla yayılır. Kabarık oturan, yem yemeyen, sulu dışkı yapan veya dengesi bozulan kuşu hemen ayırın ve veterinere gösterin.

Güvercinlerde öne çıkan sorunlar:

• Trikomoniyaz (İngilizcede "canker"): Trichomonas paraziti ağız, boğaz ve kursakta sarımsı-beyaz peynirimsi plaklar yapar; yutkunma güçlüğü, kilo kaybı görülür. Ortak su kapları bulaşmayı kolaylaştırır.
• Paramiksovirüs (PPMV-1): Sulu, yeşilimsi dışkı, çok su içme; ilerlediğinde boynu bükme, başı ters çevirme, denge kaybı. Bulaşıcıdır; aşı konusunu veterinerinizle konuşun.
• Koksidiyoz ve bağırsak kurtları: İshal, kilo kaybı, tüylerde matlaşma. Düzenli dışkı kontrolü önerilir.
• Salmonelloz (paratifo): İshal, kilo kaybı, eklem ve kanat ucunda şişlik, yavru ölümleri. Kümeste taşıyıcı kuş kalabilir.
• Güvercin çiçeği (pox): Sivrisinekle bulaşır; göz çevresinde, gagada ve ayaklarda kabuklu nodüller.
• Klamidyoz ve solunum enfeksiyonları: Göz ve burun akıntısı, hırıltılı solunum. Klamidya insana da bulaşabilir.

İnsan sağlığı: "Kuşçu akciğeri", güvercin tozu ve dışkısındaki proteinlere karşı gelişen bir akciğer iltihabıdır. Kuru öksürük ve nefes darlığıyla başlar, uzun yıllar maruz kalanlarda kalıcı akciğer hasarı yapabilir. Kümesi temizlerken toz maskesi takın, kümesi havalandırın ve sürekli öksürük veya nefes darlığınız olursa doktorunuza güvercin beslediğinizi söyleyin.

Alıştırma ve eğitim

1. Kümese alışma. Yeni gelen güvercini ilk haftalarda kümesin içinden dışarıyı görebileceği bir bölmede tutun; hemen serbest bırakırsanız eski yuvasına dönmeye çalışabilir.
2. Elden yem. Sakin ses ve her gün aynı saatte verilen yem, güvercinin size güvenmesinin en hızlı yoludur.
3. Kümese dönüş. Serbest uçuşa geçmeden önce, belirli bir sesle (ıslık, yem kabını sallama) yem vermeyi alışkanlık haline getirin; kuş bu sesle eve dönmeyi öğrenir.
4. Tutma. Kanatları gövdeye doğru hafifçe kapatarak, iki elle ve göğsün altından tutun; kanat ucundan veya ayaktan tutmayın.

Türün arka planı

Evcil güvercin, kaya güvercininin (Columba livia) evcilleştirilmiş soyundan gelir; insanların güvercini yaklaşık 10.000 yıl önce evcilleştirdiği düşünülmektedir. Kentlerde yaşayan sokak güvercinleri de bu evcil kuşların yeniden yabanileşmiş torunlarıdır.

Güvercinler yüzyıllar boyunca haberci, besin kaynağı ve hobi hayvanı olarak kullanıldı. Eve dönüş yeteneği sayesinde savaşlarda mesaj taşıdılar. Anadolu'da güvercin yetiştiriciliği köklü bir gelenektir; taklacı ve dönek gibi uçuş ırkları ile gösteriş ırkları kuşaktan kuşağa aktarılır. Yaygın inanışın aksine güvercinler temizliğine düşkün kuşlardır; zamanlarının önemli bir kısmını tüy temizliği ve banyoyla geçirirler.