Amerikan Kobay

Amerikan kobay (ginepig) size uygun mu?

Kobay, Türkiye'de "ginepig" olarak biliniyor ve genellikle çocuk için kolay hayvan diye alınıyor. Aslında kemirgenler arasında en sosyal, en iletişimci ve en çok özel bakım gerektiren türlerden biri. Doğru bakıldığında 5-7 yıl yaşar ve gerçek bir aile üyesi olur.

En kritik iki madde: Kobay tek başına yaşamamalıdır ve C vitaminini kendi üretemez. Bu ikisi, bu türle ilgili en sık yapılan ölümcül hatalardır.

Sahiplenmeden önce

Kobay tek başına alınmamalıdır; her zaman en az iki hayvan üzerinden planlayın. Aynı cinsiyetten iki dişi veya kısırlaştırılmış erkek + dişi çifti uygundur.

Sağlıklı bir kobayda gözler parlak, burun kuru, kürk düzgün ve arka bölge temiz olmalıdır. Burun akıntısı, hırıltı veya ıslak arka bölge gösteren bir gruptan hayvan almayın.

Sahiplendirme gruplarına da bakın; sahibi vazgeçtiği için yuva arayan kobaylar yaygındır ve genelde çift halinde verilirler.

Sosyal ihtiyaç: neden tek başına olmaz

Kobay, Güney Amerika'da sürüler halinde yaşayan bir türdür. Yalnız yaşamak bu tür için doğal değildir ve bazı Avrupa ülkelerinde (İsviçre, Avusturya) tek başına kobay beslemek hayvan refahı mevzuatına aykırıdır.

Yalnız kobayda görülenler: iştahsızlık, hareketsizlik, sesini kesme, tekrarlayan davranışlar ve genel yaşam süresinde kısalma.

Doğru eşleştirme:

• İki dişi: genelde en kolay uyum.
• Kısırlaştırılmış erkek + bir veya birkaç dişi: çok iyi çalışır.
• İki erkek: mümkün ama alan geniş olmalı, kaynaklar (ev, kap) ikişer olmalı ve tanıştırma dikkatli yapılmalı.
• Kısırlaştırılmamış erkek + dişi: yapmayın; kontrolsüz üreme olur ve dişide doğum riski yüksektir.

Tanıştırma tarafsız bir alanda, bol saman ve iki saklanma yeriyle yapılır. Dişlerini takırdatma ve kovalama ilk günlerde normaldir; kanlı kavga olursa ayrılmalıdır.

Kafes ve yaşam alanı

Pet shoplarda satılan kobay kafeslerinin neredeyse tamamı yetersizdir.

• Taban alanı: İki kobay için en az 0,7 m² (örneğin 120x60 cm); daha büyüğü her zaman daha iyidir. Üç kobay için 1 m², dört için 1,2 m².
• Tek kat, geniş taban. Kobay tırmanmaz; kat yüksekliği işe yaramaz, taban alanı önemlidir.
• Rampa varsa eğimi düşük olmalı; kobayın omurgası tırmanmaya uygun değildir.
• Altlık: Kağıt bazlı altlık, keçe kafes matı veya tozsuz kavak talaşı. Çam ve sedir talaşı kullanmayın, solunum yollarına zarar verir.
• Saklanma yeri: Her kobay için en az bir tane, artı bir yedek. İki çıkışlı evler kavgayı azaltır.
• Konum: Sessiz, doğrudan güneş almayan, cereyansız, 17-24 derece arası sabit sıcaklık. Kobay sıcağa dayanıksızdır; 26 derece üzeri tehlikelidir.
• Serbest dolaşım: Günde en az 1 saat, güvenli ve kapalı bir alanda; kablolar korunmalı.

Nokta temizlik günlük, altlık değişimi haftada 1-2 kez. Kobay çok idrar yapar; ıslak altlık ayak tabanı yaraları (bumblefoot) ve solunum sorunları üretir.

Beslenme: C vitamini kuralı

Kobay, insan ve primatlar gibi kendi C vitaminini üretemez. Bu, türün en kritik beslenme gerçeğidir; eksikliğinde iskorbüt gelişir ve tedavi edilmezse ölümcüldür.

Günlük düzen:

• Saman (%80, sınırsız): Timothy veya çayır otu samanı 24 saat erişilebilir olmalı. Bu, hem sindirimin hem diş sağlığının temelidir. Yonca samanı yalnızca yavrulara ve gebe dişilere; yetişkinlerde kalsiyum fazlalığı ve mesane taşı yapar.
• Pelet (günde 1-2 yemek kaşığı): Kobay için özel, C vitamini eklenmiş pelet. Karışık renkli, tohumlu, kuruyemişli karışımlar kullanmayın; kobay favorileri seçer ve dengesiz beslenir.
• Taze sebze (günde bir avuç): Dolmalık biber (C vitamini açısından en zengin), roka, maydanoz, semizotu, marul yaprakları, salatalık, kişniş, havuç yaprağı.
• C vitamini takviyesi: Günde yaklaşık 10-50 mg. Taze sebzeyle sağlanabilir; suya damlatılan C vitamini ise önerilmez (ışıkta bozulur ve suyun tadını değiştirip su içmeyi azaltır). Tablet veya doğrudan sebze tercih edilmeli.
• Temiz su: Damlalıklı suluk ve/veya sığ kap; her gün değiştirilmeli.

Vermeyin: marul göbeği (besinsiz, ishal yapar), patates, soğan, sarımsak, avokado, çikolata, süt ürünleri, insan yiyecekleri, tohum ve kuruyemiş karışımları.

Sindirim uyarısı: Kobay sürekli yemek zorundadır. 12-24 saat yemek yememesi acil durumdur (GI stazı); bağırsak hareketi durur ve hızla ölümcül olur.

Sağlık ve yaşam süresi

Ortalama ömür 5-7 yıl.

Veterinere gitme işaretleri:

• Yemek yememe veya dışkı sayısında azalma (acil)
• Hırıltı, burun akıntısı, gözlerde sulanma
• Zayıflama, hareketsizlik, saklanma
• Tüy dökülmesi, kaşıntı, kabuklanma
• Topallama, ayak tabanında kızarıklık veya yara
• İdrarda kan, idrar yaparken ses çıkarma
• Salya, ağız çevresinde ıslaklık, yemekte zorlanma

Yaygın hastalıklar:

• İskorbüt (C vitamini eksikliği): Halsizlik, topallama, eklem şişliği, diş eti kanaması, tüy kalitesinde bozulma. Tamamen önlenebilir.
• Solunum enfeksiyonları: Bu türde çok yaygın ve hızlı ilerler. Hırıltı, burun akıntısı, iştahsızlık. Acil veteriner gerekir.
• Diş sorunları: Kobayın tüm dişleri ömür boyu uzar. Yetersiz saman, azı dişlerinin dile veya yanağa doğru köprü yapmasına yol açar; salya ve yeme güçlüğü belirtidir. Diş düzeltme anestezi gerektirir.
• Mesane taşı: Bu türde yaygın. Kalsiyum fazlası ve az su tüketimi nedenidir. İdrarda kan ve idrar yaparken ses çıkarma belirtidir.
• Bumblefoot (pododermatit): Islak veya sert zemin, fazla kilo kaynaklı ayak tabanı yaraları.
• Ovaryan kist (dişilerde): Yanlarda simetrik tüy kaybı, karın şişliği. Yaygındır.
• Uyuz akarı: Şiddetli kaşıntı, kabuklanma, hatta nöbet. Tedavi edilebilir.
• Sıcak çarpması: 26 derece üzeri tehlikelidir; yaz aylarında serin ortam şart.

Elde tutma ve iletişim

Kobay ısırmaz ama korkar; sakin ve öngörülebilir yaklaşım gerekir.

1. İlk 3-5 gün dokunmayın. Ortama alışsın.
2. Sesle tanıma. Kafesin yanında sakin sesle konuşun.
3. Elden yem. Avucunuzda dolmalık biber parçası uzatın.
4. İki elle alın. Bir el göğsün altından, diğer el arka bacakların altından. Asla tek elle veya havada asılı tutmayın; omurga hassastır.
5. Alçakta ve oturarak tutun. Kobay elden atlayabilir ve düşme omurga kırığı yapar.
6. Kısa seanslar. Kucakta havlu kullanın; kobay kucakta idrar yapar.

Sesleri anlamak:

• Wheek (yüksek ıslık): Yemek isteme veya heyecan; genelde buzdolabı sesine tepki.
• Purring (alçak titreşim): Rahatlık; yüksek perdeli ve titrek olursa huzursuzluk.
• Rumbling: Erkeklerde kur davranışı, yürüyüşle birlikte.
• Diş takırdatma: Kızgınlık ve uyarı; kavga öncesi işaret.
• Chutting: Memnun keşif sesi.
• Popcorning (zıplama): Sevinç; özellikle genç bireylerde.

Zenginleştirme

1. Geniş taban alanı. En etkili zenginleştirme budur.
2. Tüneller ve saklanma yerleri. Karton kutu, ahşap tünel, kumaş ev.
3. Yem arama. Sebzeyi kaba koymak yerine samanın içine saklayın.
4. Kemirme malzemesi. Söğüt topu, elma dalı, işlenmemiş ahşap.
5. Serbest dolaşım alanı. Günde en az bir saat, güvenli bir odada.
6. Arkadaş. En önemli madde; hiçbir oyuncak başka bir kobayın yerini tutmaz.

Tarihçe ve doğadaki hali

Kobay (Cavia porcellus), And Dağları'nda MÖ 5000 civarında evcilleştirildi. Peru, Bolivya ve Ekvador'da hem besin kaynağı hem de dini törenlerin parçası olarak yetiştirildi; bugün de bölgede geleneksel bir yiyecektir.

Türün yabani atası, sürüler halinde yaşayan ve tünel sistemleri kullanan bir kemirgendir. Sosyal ihtiyacı bu yaşam biçiminden gelir.

1. yüzyılda İspanyol ve Hollandalı tüccarlar tarafından Avrupa'ya getirildi ve aristokrasi arasında popüler bir evcil hayvan oldu; Kraliçe I. Elizabeth'in bir kobay beslediği anlatılır.

İngilizce adı "guinea pig" yanıltıcıdır: hayvan ne Gine'den gelir ne de domuzdur. Adın kökeni tartışmalıdır; deniz yolu, fiyatı (bir gine altını) veya çıkardığı sese benzerlik gibi açıklamalar öne sürülür.

Amerikan kobay, kısa ve düz tüylü standart tiptir. Diğer tipler (Abisinya, Peru, Teddy, Rex, İpeksi) tüy yapısıyla ayrılır; mizaç ve bakım ihtiyaçları büyük ölçüde aynıdır, yalnızca uzun tüylülerde tarama gerekir.